16 October 2017

Χρονικό προαναγγελθείσας απώλειας

του Ευάγγελου Βενιζέλου,  ΤΑ ΝΕΑ, 16/10/2017
Ας μεταφερθούμε στο κλίμα του Φεβρουαρίου - Μαρτίου 2015. Στις 20 Φεβρουαρίου 2015 διαμορφώνεται συμφωνία στο Eurogroup που η νωπή τότε κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑΝΕΛ ερμηνεύει κατά το δοκούν ισχυριζόμενη ότι δεν απαιτείται κύρωσή της από τη Βουλή. Στις 19 Μαρτίου 2015 το ζήτημα συζητείται στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο στο περιθώριο του οποίου οργανώνεται η, όπως ειπώθηκε τότε, επταμερής συνάντηση για το ελληνικό ζήτημα. Η κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑΝΕΛ πανηγύρισε γιατί ο Μ. Ντράγκι δήλωσε τότε έτοιμος να επιστρέψει στην Ελλάδα 1,9 δισ. ευρώ από τα κέρδη της ΕΚΤ και του Ευρωσυστήματος από τόκους ελληνικών ομολόγων που βρίσκονταν στα χέρια τους στο πλαίσιο των προγραμμάτων SMP και ANFA. Ο τότε αναπληρωτής υπουργός εξωτερικών Ν. Χουντής δήλωνε ιδιαίτερη ικανοποίηση για την έκβαση αυτή. 
Στις 20 Μαρτίου 2015, μιλώντας στη Βουλή, επεσήμανα την κρισιμότητα της συμφωνίας που είχαμε επιτύχει στις 21 Φεβρουαρίου 2012 για την επιστροφή στην Ελλάδα των κερδών της ΕΚΤ και του Ευρωσυστήματος από ελληνικά ομόλογα - στο πλαίσιο της γενικότερης συμφωνίας για το χρέος -   και ζητούσα από την κυβέρνηση να διαφυλάξει και να αξιοποιήσει το κεκτημένο αυτό.
Ο κατήφορος της εθνικής ανευθυνότητας οδήγησε, στις 30 Ιουνίου 2015, στην άδοξη λήξη του δεύτερου προγράμματος, στο «δημοψήφισμα» της 5ης Ιουλίου 2015, στη διεθνώς πια διάσημη κωλοτούμπα, στον απόλυτο ευτελισμό της επιλογής της συντριπτικής πλειοψηφίας του ελληνικού λαού που θεωρήθηκε ανεπίγνωστη από αυτούς που την επιδίωξαν, στη συμφωνία της 12ης Ιουλίου 2015 για το τρίτο μνημόνιο.
Αρκετούς μήνες αργότερα, στις 9 Μαΐου 2016, το Eurogroup εξειδικεύει τα μέτρα για το χρέος. Είναι πλέον σαφές ότι έχει ακυρωθεί η δέσμευση που ανέλαβαν το 2012 η ΕΚΤ και τα κράτη - μέλη της Ευρωζώνης για την επιστροφή στην Ελλάδα των κερδών τους από τα ελληνικά ομόλογα που κατέχουν.
Στις 9 Σεπτεμβρίου 2016 ο κ. Μοσκοβισί απαντά εγγράφως στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ( σε ερώτηση του κ. Χουντή! ) ότι η Ελλάδα έχασε 6 δις ευρώ εξαιτίας αυτού του χειρισμού της κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑΝΕΛ, δηλαδή εξαιτίας της άκαρπης λήξης στις 30 Ιουνίου 2015 του δεύτερου προγράμματος, τμήμα του οποίου ήταν η συμφωνία στο Eurogroup του Φεβρουαρίου 2012 ( που επαναλήφθηκε το Νοέμβριο 2012). Συμφωνία που δεν επαναλήφθηκε μετά την περιβόητη 17ωρη «σκληρή» διαπραγμάτευση που οδήγησε στο τρίτο Μνημόνιο.
Είναι -όπως είχα πει τότε- πολύ ενδιαφέρον το θέαμα παλιών συντρόφων που συγκρούονται γύρω από το ποιος είναι συνεπέστερος οπαδός των παρεμβάσεων που κάναμε στο δημόσιο χρέος το 2011-12.
Πριν λίγες ημέρες, στις 13 Οκτωβρίου 2017 οι κ.κ. Ντράγκι και Μοσκοβισί απαντούν ξανά για το ίδιο θέμα στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο (πάλι με αφορμή ερώτηση του κ. Χουντή). Η απάντησή τους είναι απλή και ψυχρή. Οι οριστικές απώλειες για την Ελλάδα ξεπερνούν τα 6 δισ. και έπεται συνέχεια έως ότου συμφωνηθεί να επαναληφθεί η επιστροφή των κερδών, δηλαδή έως ότου επανέλθουμε στη συμφωνία του 2012, με τα ποσά όμως της ενδιάμεσης περιόδου να είναι οριστικά χαμένα για την Ελλάδα.
Για πολλά χρόνια ο τόπος θα μετρά τις πληγές όχι μόνο του πρώτου τραγικού εξαμήνου του 2015 αλλά όλης της κυβερνητικής περιόδου ΣΥΡΙΖΑΝΕΛ. Πρόκειται για απώλειες δημοσιονομικές, χρηματοοικονομικές, αναπτυξιακές, με βαθιά και μακροπρόθεσμη αρνητική επίδραση. Οι απώλειες από τη μη επιστροφή των κερδών της ΕΚΤ και των κεντρικών τραπεζών των κρατών μελών της Ευρωζώνης είναι ένα μόνο από τα κεφάλαια της ζημίας. Μετρημένο, υπολογισμένο, αναμφισβήτητο, προαναγγελθέν.

13 October 2017

Μίλησε με αριθμούς, αλλά ήταν ψεύτικοι!

της Σοφίας Βούλτεψη, Ελεύθερη Ζώνη, 13/10/2017
Σε πρόσφατο άρθρο μου είχα γράψει-προβλέψει πως ο κ. Τσίπρας ετοιμάζεται να αραδιάσει τα καινούργια του ψέματα. Και αυτό ακριβώς συνέβη – τόσο στις εμφανίσεις του στη ΔΕΘ, όσο και κατά την πρόσφατη ομιλία του στο 2ο Thessaloniki Summit του Συνδέσμου Βιομηχανιών Βορείου Ελλάδος (ΣΒΒΕ), στις 6 Οκτωβρίου.
Είπε, λοιπόν, ο κ. Τσίπρας στο συνέδριο του ΣΒΒΕ:
«Οι εξαγωγές το πρώτο εξάμηνο του 2017 αυξήθηκαν κατά 18% και πρόκειται για την υψηλότερη επίδοση που είχαμε, όχι στα χρόνια της κρίσης, αλλά από το 2001.
Μάλιστα αυξάνονται με ρυθμό μεγαλύτερο από τον ρυθμό των εισαγωγών, κάτι που διασφαλίζει την ισορροπία του ισοζυγίου πληρωμών και προοιωνίζεται τη σταδιακή μετάβαση σε ένα πιο εξωστρεφές παραγωγικό μοντέλο».
Η αλήθεια είναι ότι: 
Το πρώτο εξάμηνο η συνολική αξία των εξαγωγών- αποστολών παρουσίασε αύξηση 18,2%, αλλά χωρίς τα πετρελαιοειδή η αύξηση ήταν 7,6%. Και βέβαια, κάθε άλλο παρά αλήθεια είναι πως οι εξαγωγές αυξάνονται με ρυθμό μεγαλύτερο από αυτόν των εισαγωγών, αφού ακριβώς στο α’ εξάμηνο το εμπορικό έλλειμμα παρουσίασε αύξηση 20,7% και χωρίς τα πετρελαιοειδή 16,2%.
Εκτός και αν τα μαθηματικά του κ. Τσίπρα λένε πως το 20,7 είναι… μικρότερο του 18,2!
Ας αφήσουμε που όλα αυτά τα έλεγε ακριβώς τις ημέρες που ανακοινωνόταν θηριώδες και εκρηκτικό εμπορικό έλλειμμα.
Και επίσης, γιατί διάλεξε το εξάμηνο ενώ βρισκόμασταν ήδη στον Οκτώβριο; Μα προφανώς επειδή αυτό τον βόλευε.
Διότι είχαν ήδη βγει τα στοιχεία του επταμήνου, με αύξηση 16,5% και χωρίς τα πετρελαιοειδή με αύξηση 6,7%
Και είχαν ήδη βγει και τα στοιχεία του οκταμήνου, όπου η αύξηση είχε πέσει στο 15,1% και χωρίς τα πετρελαιοειδή στο 6,9%.
Όσο για το εμπορικό έλλειμμα, στο οκτάμηνο παρουσίασε αύξηση 20,4% (το οποίο μάλλον είναι μεγαλύτερο από το 15,1% των εξαγωγών) και για τον Αύγουστο ανακοινώθηκε θηριώδες εμπορικό έλλειμμα της τάξης του 31,3%!
Σημειώστε ότι τα στοιχεία του οκταμήνου ανακοινώθηκαν ακριβώς στις 6 Οκτωβρίου που ο κ. Τσίπρας έλεγε όσα έλεγε, επιλέγοντας να μιλήσει για το εξάμηνο και διακηρύσσοντας ότι… δεν υπάρχει εμπορικό έλλειμμα!
Και βέβαια, ξέχασε να πει πως το 2015 είχαμε μείωση εξαγωγών κατά 5,1% και το 2016 μείωση κατά 6,1%.
Αν, λοιπόν, στο οκτάμηνο έχουμε αύξηση 6,9%, πρώτον πρέπει να περιμένουμε το τέλος του έτους και δεύτερον οποιαδήποτε αύξηση απλώς θα μας επιστρέφει στο 2014 – αφού το 2015 και το 2016 είχαμε λιγότερες κατά 2 δις ευρώ ανά έτος εξαγωγές σε σχέση με το 2013 και το 2014.
Είπε επίσης ο κ. Τσίπρας:
«Η «άνεργη ανάπτυξη»,  που πατάει στο φτηνό εργατικό δυναμικό δημιουργεί τελικά μόνο μη βιώσιμα κέρδη και τεχνητές «φούσκες» χωρίς αντίκτυπο στην πραγματική οικονομία και χωρίς προοπτική. Αντίθετα η βιώσιμη ανάπτυξη και η διάχυση της ευημερίας στους πολλούς προϋποθέτει την προστασία κι όχι τη συντριβή της εργασίας>
Πρόσθεσε μάλιστα ότι «φέτος μέχρι και τον Ιούλιο, δημιουργήθηκαν 263.000 νέες θέσεις εργασίας, αριθμός που αποτελεί ρεκόρ 16ετίας. Πρόκειται για αύξηση 40% σε σχέση με την αντίστοιχη περίοδο του 2014» - προφανώς εννοεί ότι 263.000 άνεργοι βρήκαν δουλειά!
Η αλήθεια είναι ότι:
Σύμφωνα με τα στοιχεία της ΕΡΓΑΝΗ, οι ΣΥΡΙΖΑΝΕΛ πέτυχαν τη χειρότερη επίδοση όλων των εποχών στην αγορά εργασίας. Στο εννιάμηνο, η μερική απασχόληση είχε φθάσει στο 53,50% και με μισθούς των 390 ευρώ! Μάλιστα, τον Σεπτέμβριο οι ευέλικτες μορφές απασχόλησης, εκτινάχθηκαν στο 60,33%, με την πλήρη απασχόληση να συρρικνώνεται μόλις στο 39,67%.
Είπε επίσης ο κ. Τσίπρας:
«Και βεβαίως οι αγορές ήταν αυτές που  ερμήνευσαν θετικά αυτή τη συμφωνία και υποδέχτηκαν με καλούς όρους τη πρώτη μας δοκιμαστική έξοδο».
Η αλήθεια είναι ότι: 
Στις αγορές βγήκαμε στις 25 Ιουλίου, με πενταετή ομόλογα αξίας 3 δις ευρώ και με επιτόκιο 4,625%. Από αυτά, θυμίζω, τα μισά αφορούσαν σε νέο χρήμα και τα υπόλοιπα ήταν επαναγορά των παλιών ομολόγων – μιλάμε για τις αγορές που ήταν κάποτε το «μαντρόσκυλο του συστήματος» και για τα ομόλογα που ο κ. Καμμένος ορκιζόταν ότι δεν θα πλήρωνε!
Είπε ακόμη ο κ. Τσίπρας:
«Ακολούθησαν αναβαθμίσεις της πιστοληπτικής μας ικανότητας, τα σπρεντ των ομολόγων μειώθηκαν εντυπωσιακά και οι δείκτες οικονομικής εμπιστοσύνης άγγιξαν τα υψηλότερα επίπεδα των τελευταίων ετών». Προσθέτοντας: «Η εγχώρια ζήτηση αυξάνεται κι αυτό ενθαρρύνει την καταναλωτική ζήτηση και παρακινεί τις επιχειρήσεις να προχωρήσουν σε παραγωγικές επεκτάσεις».
Η αλήθεια είναι ότι:
Ως προς τις αναβαθμίσεις:
Με την αναβάθμιση πήγαμε στο Β-, αφού προηγουμένως, με την «περήφανη διαπραγμάτευση» μας πήγαν στα σκουπίδια του CCC και ενώ το 2014 είχαμε ήδη αναβαθμιστεί στο Β. Δηλαδή, ο κ. Τσίπρας μας έριξε στα τάρταρα και τώρα πανηγυρίζει διότι μας πήγε μια βαθμίδα κάτω από ό,τι ήμασταν το 2014.
Ως προς τα σπρεντ:
Τα σπρεντ των ομολόγων κάθε άλλο παρά εντυπωσιακά μειώθηκαν μετά την πολυθρύλητη ΣΥΡΙΖΑΝΕΛ έξοδο στις αγορές. Αντίθετα, αμέσως μετά άρχισαν να αυξάνονται: Στις 31 Ιουλίου, η απόδοση του 10ετούς ομολόγου αυξήθηκε κατά 3,8 μονάδες βάσης στο 5,396% και η απόδοση του 2ετούς ομολόγου ενισχύθηκε κατά 0,1 μονάδα βάσης στο 3,426%.
Την ίδια ώρα, τα 10ετή spreads κατέγραφαν ήπια άνοδο, καθώς ενισχύονταν κατά 4,0 μονάδες βάσης στις 484,4 μονάδες βάσης. Την 1η Αυγούστου, η ανοδική πορεία συνεχιζόταν με την απόδοση του 10ετούς ομολόγου να αυξάνεται κατά 2,0 μονάδες βάσης στο 5,430% και την απόδοση του 2ετούς ομολόγου να ενισχύεται κατά 2,0 μονάδες βάσης στο 3,453%.
Επίσης, τα 10ετή spreads κατέγραφαν νέα επιδείνωση, καθώς ενισχύονταν κατά 2,0 μονάδες βάσης στις 491,3 μονάδες βάσης. Και στις 4 Αυγούστου, τα 10ετή spreads αυξήθηκαν άνω του ψυχολογικού ορίου των 500 μονάδων βάσης – στις 505,9 μονάδες βάσης. Την ίδια ώρα, η απόδοση του 10ετούς ομολόγου αυξανόταν οριακά κατά 0,4 μ.β. στο 5,485% και η απόδοση του 2ετούς ομολόγου ενισχυόταν κατά 3,1 μ.β. στο 3,315%.
Στις 8 Αυγούστου τα 10ετή spreads κινούνταν πέριξ του τεχνικού ορίου των 500 μ.β.,  διολισθαίνοντας κατά 2,3 μ.β. στις 500,3 μ.β. Αλλά στις 10 Αυγούστου η απόδοση του 10ετούς ομολόγου αυξανόταν κατά 2,1 μονάδες βάσης στο 5,498%, ενώ η απόδοση του 2ετούς ομολόγου μειωνόταν κατά 0,2 μονάδα βάσης στο 3,293%. Και τα 10ετή spreads παρουσίαζαν επιδείνωση, καθώς ενισχύονταν κατά 2,1 μονάδες βάσης στις 508,0 μονάδες βάσης.
Την επομένη, 11 Αυγούστου οι αποδόσεις των ελληνικών κρατικών ομολόγων παρουσίαζαν επιδείνωση, κινούμενες σε αντίθετη τροχιά σε σχέση με την ευρωπαϊκή περιφέρεια. Η απόδοση του 10ετούς ομολόγου αυξήθηκε κατά 5,1 μονάδες βάσης στο 5,566% και η απόδοση του 2ετούς ομολόγου κατά 5,6 μονάδες βάσης στο 3,355%. Την ίδια ώρα, διεύρυνση κατέγραφαν και τα 10ετή spreads, τα οποία ενισχύονταν άνω των 500 μονάδων βάσης, καθώς σημείωναν άνοδο κατά 5,1 μονάδες βάσης στις 518,3 μονάδες βάσης.
Στις 21 Αυγούστου, μετά την αναβάθμιση από τον οίκο Fitch, η απόδοση του 10ετούς ομολόγου βρισκόταν στο 5,614% και η απόδοση του 2ετούς ομολόγου στο 3,285%.
Τα 10ετή spreads βρίσκονταν στις 520,9 μονάδες βάσης, δηλαδή πολύ πάνω από το όριο των 500 μονάδων βάσης.
Στις 25 Αυγούστου είχαμε νέα επιδείνωση με την απόδοση του 10ετούς ομολόγου να ενισχύεται κατά 1,7 μονάδα βάσης στο 5,565% και την απόδοση του 2ετούς ομολόγου να αυξάνεται κατά 1,6 μονάδα βάσης στο 3,184%. Τα 10ετή spreads, βρίσκονταν στις 516,2 μονάδες βάσης.
Στις 5 Σεπτεμβρίου, η απόδοση του 10ετούς ομολόγου βρισκόταν στο 5,538% και τα 10ετή spreads στις 521,2 μονάδες βάσης.
Στις 7 Οκτωβρίου, επομένη της ομιλίας του κ. Τσίπρα, η απόδοση του 10ετούς ομολόγου βρισκόταν στο 5,61% και τα σπρεντ στις 515 μονάδες βάσης.
Άρα, ο πρωθυπουργός απλά έλεγε για άλλη μια φορά ψέματα.
Σημειώστε ότι στις 4 Απριλίου 2014, τα σπρεντ είχαν διαμορφωθεί στις 454 μονάδες βάσης. Ήδη δε από τις 6 Μαρτίου 2014, είχαν βρεθεί στις 500 μονάδες βάσης για πρώτη φορά από το τέλος του 2009.
Σημειώστε επίσης ότι την Παρασκευή πριν από τις εκλογές του Ιουνίου 2012 η απόδοση του 10ετούς ομολόγου ήταν στο 25,7%. Δύο χρόνια αργότερα  (16/6/2014) είχε μειωθεί σε 4,4%! Και τον Σεπτέμβριο του 2014, ήταν μόλις 4,7%.
Ως προς τους δείκτες οικονομικής εμπιστοσύνης και την καταναλωτική ζήτηση:
Μόλις στις 12 Σεπτεμβρίου η παγκόσμια έρευνα της Nielsen για την καταναλωτική εμπιστοσύνη, έδειχνε πως και το δεύτερο τρίμηνο ο συγκεκριμένος δείκτης παρέμεινε σε χαμηλά επίπεδα στην Ελλάδα, με υποχώρηση κατά μία μονάδα (52 έναντι 53 σε σχέση με το τελευταίο τρίμηνο του 2016.
Επιπλέον, σύμφωνα με το ΙΟΒΕ, τον περασμένο Μάρτιο, για τρίτο κατά σειρά µήνα υποχώρησε ο δείκτης καταναλωτικής εµπιστοσύνης µε αποτέλεσµα να διαµορφωθεί στις -74,4 (από -73,3) µονάδες, σε επίπεδο χαµηλότερο έναντι της αντίστοιχης περυσινής του επίδοσης (-71,9 µον.). Όπως αναφέρθηκε, αυτό ήταν το χαμηλότερο από τον Σεπτέμβριο του 2013.
Είπε ο κ. Τσίπρας:
«Στη μεταποίηση καταγράφηκε ρεκόρ εννέα ετών. Σύμφωνα με τη Markit, ο κύριος δείκτης PMI καταγράφει τον εντονότερο ρυθμό ανάπτυξης από τον Ιούνιο του 2008 και έφτασε τον Σεπτέμβριο που μας πέρασε  τις 52,8 μονάδες».
Η αλήθεια είναι ότι:
Στις 2 Οκτωβρίου είχε ανακοινωθεί τέταρτη συνεχής βελτίωση των συνθηκών του ελληνικού μεταποιητικού τομέα και η εντονότερη από τον Ιούνιο του 2008. Δεν πρόκειται για την μεταποίηση, αλλά για τον ρυθμό ανάπτυξής της. Και η προηγούμενη φορά που είχαμε τέτοια άνοδο ήταν τον Μάιο του 2014. Αλλά τον Μάιο του 2016 μας είχαν ήδη πάει κάτω από το όριο των 50 μονάδων, στις 49,6. Και τον Απρίλιο του 2016, η μεταποίηση βρέθηκε στις 48,2 μονάδες, γεγονός που κατέδειξε την ένατη συνεχόμενη επιδείνωση των συνθηκών του ελληνικού μεταποιητικού τομέα. Και τον Ιανουάριο του 2017 είχε ανακοινωθεί χαμηλό 16 μηνών για την μεταποίηση (που δημιουργεί θέσεις εργασίας) και υψηλό 70 μηνών στο κόστος.
Άρα, η αλήθεια είναι πως απλώς κατάφεραν μετά από τρία χρόνια και άλλα δυο μνημόνια να μας πάνε στον Μάιο του 2014.
Είπε ο κ. Τσίπρας:
«Οι άμεσες ξένες επενδύσεις το 2016 άγγιξαν υψηλό επταετίας».
Η αλήθεια είναι ότι:
Το 2016 οι άμεσες ξένες επενδύσεις έφτασαν τα 3,4 δις ευρώ – όσο και το 2013 και το 2014. Αλλά προηγουμένως είχαν καταρρεύσει στο 1,9 δις ευρώ το 2015. Επιπλέον, σύμφωνα με την Παγκόσμια Έκθεση Επενδύσεων, η αύξηση των άμεσων ξένων επενδύσεων οφείλεται στις αποκρατικοποιήσεις (Κασσιόπη στην Κέρκυρα, η πώληση του 51% του ΟΛΠ στην κινεζική Cosco, η πώληση του Αστήρ Παλλάς από την Εθνική Τράπεζα και το ΤΑΙΠΕΔ στην Apollo Investments). Αντίθετα, οι επενδυτικές τους δαπάνες στη Βιομηχανία το 2016 μειώθηκαν κατά 3,5%.
Επίσης, σύμφωνα με τη Eurostat, η Ελλάδα κατέλαβε την τελευταία θέση μεταξύ των χωρών της Ε.Ε. όσον αφορά το επίπεδο των επενδύσεων ως προς το ΑΕΠ το 2016.
Το δε καταστροφικό 2015, οι ιδιωτικές επενδύσεις σύμφωνα με την ΕΛΣΤΑΤ μειώθηκαν κατά 13,1%.
Επιπλέον, το β΄ τρίμηνο του 2017 σημειώθηκε διψήφια βουτιά των επενδύσεων σε σχέση με το πρώτο τρίμηνο της χρονιάς αλλά και σε σύγκριση με το 2016. Είχαμε πτώση 25,6% σε σχέση με το πρώτο τρίμηνο (4,8 δις έναντι 6,4 δις) και πτώση 17,1% σε σχέση με το δεύτερο τρίμηνο του 2016 όταν ο ακαθάριστος σχηματισμός κεφαλαίου είχε διαμορφωθεί στα 5,797 δις ευρώ.
Μετά από όλα αυτά, το ερώτημα του κ. Τσίπρα προς τους βιομηχάνους της Β. Ελλάδας «γιατί σας μιλώ όμως με αριθμούς; Γιατί τα αναφέρω όλα αυτά;», έχει απάντηση: Την προπαγάνδα των αριθμών!

06 October 2017

Το όραμα της Ιωνίας


Το όραμα της Ιωνίας - Η Ελλάδα στη Μικρά Ασία 1919-1922
Μάικλ Λιουέλλυν Σμιθμετάφραση: Λίνα Κάσδαγλη
Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, 2002, 679 σελ.

Τον Ιανουάριο του 1915, λίγο μετά την έναρξη του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, η Βρετανία προσέφερε στην Ελλάδα σημαντικά εδαφικά αντισταθμίσματα στη Μικρά Ασία προκειμένου να μπει η Ελλάδα στον πόλεμο στο πλευρό της Αντάντ. Η πρόταση αυτή υπήρξε αφετηρία μιας διαδοχής γεγονότων που κατέληξε στην τραγωδία του 1922, με την καταστροφή της ελληνικής Σμύρνης και τον ξεριζωμό του ελληνισμού της Μικράς Ασίας. Το βιβλίο αυτό περιγράφει την κατοχή της Σμύρνης και τον μικρασιατικό πόλεμο σε σχέση με την ελληνική Μεγάλη Ιδέα και τις διαμάχες των Μεγάλων Δυνάμεων στη Μέση Ανατολή. Ιχνηλατεί τις απαρχές του "οράματος της Ιωνίας" του Ελευθερίου Βενιζέλου αλλά και της ιδέας που μοιράστηκε με τον Ντέιβιντ Λόυντ Τζωρτζ για μια αγγλοελληνική συνεννόηση στην ανατολική Μεσόγειο. Η συναρπαστική αφήγηση ζωντανεύει τα γεγονότα που διαμόρφωσαν την πολιτική και την κοινωνία της νεότερης Ελλάδας.

Αναζητώντας έξοδο από τον λαβύρινθο

του Michael Llewellyn Smith, Καθημερινή, 15/11/2009

Το καλοκαίρι του 1922 ο ελληνικός στρατός στη Μικρά Ασία είχε στρατοπεδεύσει σε αμυντική θέση στις γραμμές που κατείχε τον τελευταίο χρόνο. Απέναντί του είχε έναν δεινό πλέον τουρκικό στρατό, τον οποίον είχε δημιουργήσει ο Κεμάλ Πασάς.

Η «Καθημερινή» δημοσίευσε το διάσημο κύριο άρθρο «Οίκαδε» στις 14/26 Αυγούστου 1922. Σε αντίθεση με πολλά κύρια άρθρα που είχε γράψει ο Γεώργιος Α. Βλάχος, ο ιδρυτής της εφημερίδας, αυτό ήταν ανυπόγραφο. Αλλά είχε ορθά υποτεθεί ότι ήταν δικό του. Υποστήριζε ότι δεν πήγαινε άλλο. Ο ελληνικός λαός και οι ένοπλες δυνάμεις είχαν κάνει ό,τι μπορούσαν. Οι συμμαχικές διασκέψεις, που είχαν λάβει χώρα από τότε που ο Βενιζέλος έπεσε από την εξουσία, δεν είχαν αποφέρει αποτελέσματα. «Αύριον έρχεται το φθινόπωρον και μεθαύριον ο χειμών. Και η Ελλάς, διά λόγους σπουδαίους, διά λόγους αποβλέποντας εις την ιδίαν αυτής γαλήνην, έχει την υποχρέωσιν να διαχειμάση οίκαδε». Τρεις μέρες αργότερα ο Βλάχος επανέλαβε τη συμβουλή του σε ένα κύριο άρθρο με τίτλο «Οι Πομερανοί».

Τα άρθρα της «Καθημερινής» έφτασαν πολύ αργά για να είναι χρήσιμα. Οταν τα δημοσίευσε ο Βλάχος, η κατάσταση του ελληνικού στρατού ήταν ήδη απελπιστική. Τα χρήματα και τα εφόδια δεν επαρκούσαν. Οι σύμμαχοι είχαν μπλοκάρει τις πιστώσεις μετά την επιστροφή του βασιλιά Κωνσταντίνου. Το ηθικό χειροτέρευε. Ο στρατός έμοιαζε με μήλο φαγωμένο στο εσωτερικό του από έντομα, επιφανειακά ακέραιο αλλά έτοιμο να αποσυντεθεί.

Ο Κεμάλ εξαπέλυσε την επίθεσή του στις 26 Αυγούστου. Ο Βλάχος αργότερα, όταν αντιμετώπισε κριτική, υποστήριξε ότι τα κύρια άρθρα του συνέπεσαν με την τουρκική επίθεση, άρα δεν θα μπορούσαν να είχαν επηρεάσει την έκβαση. Μερικές μέρες αργότερα το ελληνικό μέτωπο έσπασε. Ο στρατός υποχώρησε στη Σμύρνη, σπέρνοντας πίσω του την καταστροφή. Υπό την επίβλεψη του ύπατου αρμοστή Στεργιάδη, το ελληνικό κράτος στη Μικρά Ασία διαλύθηκε. Τους υπαλλήλους του ελληνικού κράτους και τον στρατό, που εκκένωσαν τη χώρα, ακολούθησαν πολλές χιλιάδες χριστιανοί, ως πρόσφυγες.

Η κυβέρνηση είχε αντιμετωπίσει το εξής δίλημμα: αν απέσυρε τον στρατό, ο χριστιανικός πληθυσμός θα έμενε εκτεθειμένος σε σκληρά αντίποινα και κατά πάσα πιθανότητα θα τρεπόταν σε φυγή· αλλά αν ο στρατός παρέμενε, μπορεί να κατέρρεε. Πίστευαν ότι μόνο μία λύση που θα επέβαλαν οι Μεγάλες Δυνάμεις, π.χ. αυτή της αυτονομίας, θα μπορούσε να σώσει τον ελληνικό πληθυσμό. Αλλά οι Δυνάμεις αδυνατούσαν να δώσουν μια τέτοια λύση. Συμβουλές για να αναδιοργανωθεί η διοίκηση της Μικράς Ασίας, να παραδοθεί στους ντόπιους, και αυτοί να εκπαιδευτούν ώστε να την υπερασπίζουν, θα μπορούσαν να είχαν κάποιο νόημα μήνες νωρίτερα, αλλά όχι τώρα. Ο Βλάχος αποκάλεσε την κυβέρνηση κληρονόμους του εθνικού προβλήματος, και όχι δημιουργούς του.

Ο βασικός παράγοντας που ενεθάρρυνε τον Βενιζέλο να αναλάβει εντολή κατοχής της Δυτικής Μικράς Ασίας δεν ίσχυε πλέον. Αυτός ο παράγοντας ήταν η υποστήριξη των Μεγάλων Δυνάμεων. Οταν ο Βενιζέλος έπεσε από την εξουσία, ήταν ήδη ξεκάθαρο ότι οι Γάλλοι ήθελαν πολύ να αποκαταστήσουν καλές σχέσεις με την Τουρκία. Οι Ιταλοί ανέκαθεν ήταν εχθρικοί, και οι Αμερικανοί είχαν ουσιαστικά βγει από το παιχνίδι.

Το μεγαλύτερο εμπόδιο στην επιτυχία των Ελλήνων ήταν ο Κεμάλ, ο οποίος ήταν ένας ευφυής ρεαλιστής. Αποδέχθηκε την απώλεια των αυτοκρατορικών επαρχιών έξω από την Ανατολία. Αλλά επέμενε στην αποχώρηση των Ελλήνων από τη Σμύρνη και την ενδοχώρα της. Απαιτούσε επίσης την Ανατολική Θράκη. Ούτε ο Βενιζέλος ούτε οι διάδοχοί του βρήκαν απάντηση σε αυτόν τον νέο τουρκικό εθνικισμό.

Η πιο ξεκάθαρη εικόνα της σύγχυσης των αντι-βενιζελικών κυβερνήσεων δόθηκε από τον Ιωάννη Μεταξά. Τον Απρίλιο του 1921, μετά την αποτυχία δύο περιορισμένων ελληνικών επιθέσεων, η κυβέρνηση προσκάλεσε τον Μεταξά να επιστρέψει ως αρχηγός του Επιτελείου ή ως αρχηγός των ελληνικών ενόπλων δυνάμεων. Ο Μεταξάς αρνήθηκε. Πίστευε ότι η φιλοδοξία του Βενιζέλου να προσαρτήσει τη Μικρά Ασία ήταν μία πλάνη. Είπε στους υπουργούς ότι ζητούσαν την κατάκτηση της Μικράς Ασίας χωρίς να την προετοιμάσουν δια της εξελληνίσεως της χώρας. «Κατά το φαινόμενον μόνον πρόκειται περί της Συνθήκης των Σεβρών [η συνθήκη ειρήνης με την Τουρκία, της 10ης Αυγούστου 1920, η οποία δεν επικυρώθηκε ποτέ]. Πράγματι πρόκειται περί διαλύσεως της Τουρκίας και εγκαθιδρύσεως του κράτους μας επί των χωρών της».

Ο Γούναρης απάντησε ότι δεν ήταν αυτή η δική του πολιτική: «Ο Βενιζέλος μας έφερε εκεί. Τον πόλεμον τον εύρομεν». Αν η Ελλάδα απεσύρετο τώρα, η Βρετανία θα έπαυε να τη θεωρεί σοβαρό έθνος. Επίσης θα σήμαινε, είπε ο Πρωτοπαπαδάκης, ότι η Θράκη θα χανόταν, και ότι τον βασιλιά θα τον συνέπαιρνε η οργή του κόσμου. Ολα αυτά επαληθεύτηκαν την επαύριο της Καταστροφής. Ο ελληνισμός στη Μικρά Ασία έσβησε ως ζωντανή παρουσία δια της φυγής των προσφύγων και της υποχρεωτικής ανταλλαγής πληθυσμών που συμφωνήθηκε το 1923. Ο βασιλιάς πήγε εξορία, και οι υπουργοί έχασαν τη ζωή τους από το εκτελεστικό απόσπασμα μετά τη Δίκη των Εξι.

Κολοσσιαία πρόκληση για ένα μικρό, αδύναμο και διχασμένο έθνος

Στην πραγματικότητα, ο Βενιζέλος, καθώς και οι βασιλικοί διάδοχοί του, ηττήθηκαν από τη δυσεπίλυτη πρόκληση, η οποία ήταν ολοφάνερη από το 1919. Ηταν αδιανόητο ότι ο Βενιζέλος θα γυρνούσε την πλάτη του στη μικρασιατική πολιτική του, αλλά ήταν ξεκάθαρο ακόμη και το 1919 ότι η κατοχή της Δυτικής Μικράς Ασίας ήταν τρομερά ριψοκίνδυνη. Αν ο Βενιζέλος είχε παραμείνει στην εξουσία, το καλύτερο που θα μπορούσε να είχε κάνει, θα ήταν να διαχειριστεί την κατάσταση καλύτερα, και ίσως να κρατήσει την Ανατολική Θράκη. Αλλά η λαϊκή ετυμηγορία στις εκλογές του Νοεμβρίου του 1920 καθιστά μία τέτοια υπόθεση ακαδημαϊκή.

Οι βενιζελικοί υποστήριζαν ότι ο Κωνσταντίνος, ο οποίος επέστρεψε μετά το δημοψήφισμα του Δεκεμβρίου του 1920, ήταν το κύριο εμπόδιο στην επίτευξη των απατηλών κερδών της Συνθήκης των Σεβρών. Χωρίς αυτόν, η υποστήριξη των συμμαχικών δυνάμεων θα απεκαθίστατο. Οπότε όφειλε να παραιτηθεί. Αλλά ακόμη και αν η απομάκρυνσή του είχε αυτή την επίδραση, το επιχείρημα ήταν πλασματικό. Ο Κωνσταντίνος ήταν στην καρδιά του αντι-βενιζελικού σκοπού, και δεν μπορούσε να εγκαταλειφθεί από τους ίδιους τους υποστηρικτές του.

Επρεπε οι αντι-βενιζελικοί να είχαν το κουράγιο να εγκαταλείψουν την επιθετική πολιτική στη Μικρά Ασία και να μικρύνουν δραστικά το μέτωπο· ή να αποσυρθούν από τη Μικρά Ασία εντελώς και να σκοπεύσουν στο να κρατήσουν την Ανατολική Θράκη; Ολες αυτές οι τακτικές συζητήθηκαν. Καμία δεν ήταν εύκολη. Ομως δεν θα μπορούσαν να είναι χειρότερες από αυτές που με ανικανότητα ακολουθήθηκαν.

Η τραγική έκβαση του μικρασιατικού εγχειρήματος απεικόνιζε τη συγκριτική αδυναμία της Ελλάδας, και τα λάθη και των δύο πολιτικών στρατοπέδων. Η βενιζελική «ανόρθωσις» και οι επιτυχίες των Βαλκανικών Πολέμων έκαναν την Ελλάδα έναν σημαντικό παράγοντα στην Εγγύς Ανατολή. Αλλά οι πιέσεις που άσκησε ο Εθνικός Διχασμός στο κοινωνικό σύνολο και στις ένοπλες δυνάμεις ήταν τέτοιες που η Ελλάδα δεν μπόρεσε να ανταποκριθεί στην κολοσσιαία πρόκληση της κατοχής, του ελέγχου και, στο τέλος, της προσάρτησης της Δυτικής Μικράς Ασίας, στην οποία το μουσουλμανικό στοιχείο υπερείχε αριθμητικώς των Ελλήνων χριστιανών.


* Ο Sir Michael Llewellyn Smith είναι ο συγγραφέας του βιβλίου «Το όραμα της Ιωνίας: Η Ελλάδα στη Μικρά Ασία 1919-1922» που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις του Μορφωτικού Ιδρύματος Εθνικής Τραπέζης. Διετέλεσε πρέσβης της Βρετανίας στην Ελλάδα από το 1996 έως το 1999 και είναι ο νέος κάτοχος της Εδρας «Ελευθέριος Βενιζέλος» του Αμερικανικού Κολλεγίου Ελλάδος.


Από το όραμα στη συντριβή

Μια διαδρομή στη διεθνή βιβλιοπαραγωγή για τη μικρασιατική εκστρατεία, την καταστροφή και την ανταλλαγή των πληθυσμών
του Νίκου Μαραντζίδη, ΒΗΜΑ, 12/9/2010

Η μικρασιατική εκστρατεία και οι άμεσες και έμμεσες συνέπειές της έγιναν η αιτία για μια πλούσια βιβλιογραφική παραγωγή. Μερικά από τα έργα αυτά μπορούν να θεωρηθούν πλέον κλασικά. Λόγω της μεγάλης διεθνούς σημασίας της η Μικρασιατική Καταστροφή αποτέλεσε αντικείμενο μελέτης αρκετών ξένων επιστημόνων. Η διεθνής βιβλιογραφική παραγωγή καλύπτει μεγάλο εύρος θεμάτων. Μπορούμε να την ταξινομήσουμε με βάση τη χρονική εστίαση, την οπτική και το είδος αφήγησης του συγγραφέα. 

Στην πρώτη ενότητα έχουμε κυρίως έργα που η αφήγησή τους ξεκινά από τα τέλη του 19ου αιώνα ή τις αρχές του 20ού και εξιστορούν τις διεθνείς και εσωτερικές πολιτικές και κοινωνικές διεργασίες οι οποίες οδήγησαν στη μικρασιατική περιπέτεια. Σε αυτήν την κατηγορία ένα από τα βιβλία που ξεχωρίζουν είναι οπωσδήποτε αυτό του πρώην Βρετανού πρεσβευτή στην Αθήνα Μichael Llewellyn Smith, Ιonian Vision: Greece in Αsia Μinor 1919-1922, (University of Μichigan Ρress, 1973) και μεταφράστηκε το 2002 από το ΜΙΕΤ. (Το όραμα της Ιωνίας. Η Ελλάδα στη Μικρασία 1919-1922.) Μέσα από μια εξαιρετικά ζωντανή αφήγηση το βιβλίο παρουσιάζει όσα διαδραματίστηκαν σε διπλωματικό, πολιτικό και στρατιωτικό επίπεδο, από τα μέσα της δεκαετίας του 1910 ως το τέλος του πολέμου. Με αφετηρία τη Μεγάλη Ιδέα επιχειρεί επίσης να κατανοήσει το όραμα του Βενιζέλου και την ένταξή του σε ένα σχέδιο διπλωματικών κινήσεων. 
Τα βιβλία της δεύτερης ενότητας επικεντρώνονται στο μεγαλύτερο κοινωνικό πρόβλημα που γέννησε ο πόλεμος: το προσφυγικό ζήτημα. Εδώ το θέμα αυτό αντιμετωπίζεται κυρίως ως στοίχημα της διεθνούς ανθρωπιστικής παρέμβασης και ως ζήτημα για την παραγωγή δημόσιων πολιτικών αλλά και πολιτικών συγκρούσεων. Ως σημείο αφετηρίας της μεγάλης αυτής θεματικής ενότητας μπορούμε να θεωρήσουμε το βιβλίο του πρέσβη των ΗΠΑ στην Κωνσταντινούπολη κατά τα έτη 1913-1919 και προέδρου της επιτροπής αποκατάστασης προσφύγων την περίοδο 1923-1929 Ηenry Μorgenthau, Ι was sent in Αthens (1929). 
Σε επιστημονικό επίπεδο κλασικό πλέον θεωρείται το έργο του Dimitri Ρentzopoulos, Τhe Βalkan Εxchange of Μinorities and its Ιmpact on Greece (Μouton, 1962). Αφού κάνει μια εισαγωγή στη Μεγάλη Ιδέα και στην προϊστορία στα ζητήματα της ανταλλαγής πληθυσμών εμβαθύνει στο θέμα εγκατάστασης των προσφύγων. Ο Πεντζόπουλος αναλύει την επίδραση της εγκατάστασης των προσφύγων στην Ελλάδα από εθνολογική, οικονομική, πολιτική και πολιτισμική άποψη. αποτιμώντας τη θετικά. Το βιβλίο υπήρξε σπουδαίο, όχι μόνο για τις αναλύσεις του αλλά κυρίως γιατί διαμόρφωσε την κατοπινή ερευνητική ατζέντα. Για τις συνέπειες της εγκατάστασης των προσφύγων στην πολιτική ζωή αναμφίβολα κλασικό παραμένει, επίσης, το βιβλίο του Γιώργου Μαυρογορδάτου, Ελληνικός στρατός στην Κίο της Βιθυνίας, Stillborn republic: Social coalitions and party strategies in Greece 1922-1926 (University of California Ρress, 1983). Παρ΄ όλο που το βιβλίο δεν επικεντρώνεται στους πρόσφυγες, εν τούτοις η παρουσία των προσφύγων και η πρόσδεσή τους με τον βενιζελισμό αποτελούν κρίσιμο στοιχείο στην ανάλυση του Μαυρογορδάτου για την κατανόηση τού τι συνέβη στον ελληνικό Μεσοπόλεμο. 
Η τρίτη κατηγορία ασχολείται και αυτή με τους πρόσφυγες αλλά με διαφορετική ματιά. Χαρακτηριστικό είναι το γνωστό βιβλίο της Renee Ηirschon, Ηeirs of the Greek Catastrophe, Τhe Social Life of Αsia Μinor Refugees in Ρiraeus (Οxford, 1989). Η μελέτη (μεταφράστηκε στα ελληνικά από το ΜΙΕΤ το 2004) αφορά τη ζωή των προσφύγων στην Κοκκινιά, πενήντα χρόνια μετά την εγκατάστασή τους. Στην παραπάνω οπτική πρέπει να ενταχθεί και το θαυμάσιο βιβλίο του Βruce Clark, Τwice a Stranger: how mass expulsion forged Greece and Τurkey (Granta, 2006)- μεταφράστηκε από τις εκδόσεις Ποταμός το 2007 με τον τίτλο Δύο φορές ξένος. Η προσέγγιση συνιστά αλλαγή στη στάση απέναντι στην ανταλλαγή των πληθυσμών που επέβαλε η Συνθήκη της Λωζάννης. Ως τώρα η ανταλλαγή συνηθιζόταν να αποτιμάται θετικά ενώ αντίθετα ο Clark έχει επικριτική ματιά, όπως φαίνεται και από τον τίτλο του βιβλίου του. 
Θέμα ταμπού στην Τουρκία 
Τα τελευταία χρόνια το ενδιαφέρον για τους πρόσφυγες μετατοπίστηκε στην Τουρκία, όπου εκεί ήταν για πολλά χρόνια ένα θέμα ταμπού. Με πρωτοβουλία του συλλόγου ανταλλαγέντων το 2003 διοργανώθηκε μια επιστημονική συνάντηση στην Κων/πολη με παρουσία Τούρκων, Ελλήνων και άλλων επιστημόνων με αντικείμενο τις συνέπειές της Συνθήκης της Λωζάννης και την ανταλλαγή των πληθυσμών. Στη συνέχεια εκδόθηκε με επιμέλεια της Μufide Ρekin (Υeniden Κurulan Υasamlar, 1923 Τurk-Υunan Ζorunlu Νufus Μubadelesi, 2005) ένας συλλογικός τόμος που μεταφράστηκε και στα ελληνικά (Κώστας Τσιτσελίκης (επ.), Η ελληνοτουρκική ανταλλαγή πληθυσμών, Κριτική,2006). Ο τόμος αναδεικνύει όλες τις πτυχές που περιστρέφονται γύρω από τη ζωή των προσφύγων στις προηγούμενες ή στις νέες πατρίδες τους. Η εκστρατεία στη Μικρά Ασία και οι συνέπειές της στη ζωή των ανθρώπων και των κοινωνιών φαίνεται πως μπορούν να αποτελέσουν, σήμερα, αφορμή διαλόγου και κατανόησης μεταξύ των δύο πλευρών του Αιγαίου. Είναι και αυτός ένας άλλος τρόπος για να επουλωθεί το τραύμα. 


29 September 2017

Ο Τάκης Μίχας και η αίρεση του ανορθόδοξου φιλελευθερισμού

του Ανδρέα Ανδριανόπουλου, Liberal, 26/9/2017
Ένα χαρακτηριστικό του Τάκη Μίχα είναι οι προκλήσεις. Ανήσυχο πνεύμα, σπάνια λειτουργεί συμβατικά και σχεδόν πάντα ανορθόδοξα. Το μόνο του πρόβλημα είναι πως δεν χειρίζεται με ψυχραιμία τις συνέπειες των προκλήσεων του. Εντυπωσιάζεται από τις αντιδράσεις  κι αδυνατεί καμιά φορά να κατανοήσει τις επιθέσεις που υφίσταται. Αν δεν θες να 'χεις προβλήματα δεν προκαλείς. Άλλως, επιλέγεις τον μοναχικό δρόμο της αντιπαράθεσης...
Έτσι και με την παρούσα δουλειά του. Θα ξεσηκώσει πολλούς, που συμφωνούσαν σχεδόν πάντα μαζί του. Και δεν δικαιούται στη συνεχεία να τους καταγγέλλει!  Δεν πρόκειται βέβαια να βρει η αιρετική άποψή του υποστηρικτές από την άλλη πλευρά. Εκτός ίσως σαν άλλοθι για κάποιες δικές τους τραβηγμένες απόψεις. Ήδη κάποια αναρχοαυτόνομη ιστοσελίδα φιλοξένησε κάποιες ιδέες του. Κι ενοχλήθηκε, κακώς κατά την γνώμη μου, επειδή το επεσήμανε σε σχόλιο του ο Πάσχος Μανδραβέλης. Όταν ξενίζεις κι ανατρέπεις, θα βρεθείς αναπόφευκτα σε δύσβατες ατραπούς. Αποδέξου το και συνέχισε από εκεί.
Οι ιδιαιτερότητες της επιχειρηματολογίας του Μίχα ξεκινούν με το απόσπασμα κάποιου λόγου του πρώην Προέδρου του Ισημερινού Ρ. Κορέα, που παραθέτει σαν ταυτότητα του βιβλίου - πριν ακόμη κι από την Εισαγωγή.  Εκεί λέγεται το αυτονόητο: Δεν κάνει το νόμισμα την ισχυρή οικονομία, αλλά μάλλον το αντίθετο συμβαίνει!! Το συμπέρασμα στο οποίο αυτό οδηγεί είναι πως η Ελλάδα δεν ήταν έτοιμη για το Ευρώ - όπως πολλοί από εμάς από τότε επισήμαιναν. Με μαγείρεμα στοιχείων γίναμε δεκτοί. Όπως, πιθανότατα, γνώριζαν και οι Ευρωπαίοι. 
Κι οδηγηθήκαμε στη χρεωκοπία λόγω ακριβώς αυτής της ανετοιμότητας. Και της αφερεγγυότητας βέβαια του πολιτικού συστήματος. Που όμως αντικατοπτρίζει ένα λαό που εκλαμβάνει τη Δημοκρατία σαν κομματικό ανταγωνισμό παροχών. Που όταν αυτές είναι αδύνατον να πραγματοποιηθούν, αμέσως η κοινωνία προσεγγίζει τον αυταρχισμό. Εξ ου και η καταιγιστική άνοδος της Χρυσής Αυγής αλλά και η στροφή προς τον χαμένο στα βαθιά ΣΥΡΙΖΑ, που φλερτάρει, με την βοήθεια Καμμένου, με την απολυταρχία.
Η είσοδος λοιπόν με μια οικονομία ανέτοιμη στο Ευρώ προετοίμασε περιπλοκές και μεγάλες δυσκολίες. Δεν είναι όμως αυτό ευθύνη του Ευρώ. Του ισχυρού δηλ νομίσματος. Αλλά μιας πολιτικής τάξης, και μιας κοινωνίας, που δεν μπορεί να βάλει φρένο στην θολούρα μιας εύκολης κι άκοπης ευημερίας - εξασφαλισμένης προφανώς με δανεικά. Είναι λάθος λοιπόν εδώ η σύγκριση με τις απόψεις φιλελεύθερων διανοητών του Δυτικού κόσμου που έβλεπαν τα ζητήματα που δημιουργεί το Ευρώ ορθολογικά, μέσα από την οπτική μιας λειτουργούσας αγοράς. Για τον λόγο αυτό η Βρετανία και η Σουηδία δεν μπήκαν - διότι δεν τους συνέφερε και θα τους κρατούσε πίσω. Η Ελλάδα δεν έπρεπε να μπει, γιατί δεν μπορούσε. Άλλο πρόβλημα και διαφορετικό επιχείρημα. Τώρα όμως που μπήκε, να λέγεται πως το Ευρώ δεν την συμφέρει και πως την οδήγησε στην καταστροφή, θυμίζει την μπάλα στην εξέδρα - όπως θα παρατηρούσαν οι ποδοσφαιρόφιλοι!
Το επιχείρημα του καθηγητή Γιώργου Μπήτρου, όπως εμφανίζεται στο βιβλίο του Τάκη Μίχα, πως το ευρώ ήταν απαραίτητο για εκσυγχρονισμό, λόγω ευρωπαϊκών γενικότερα επιρροών εμένα δεν με πείθει. Αν δεν αλλάξουμε μυαλά, που όπως αποδείχθηκε δεν αλλάξαμε, κανένας εκσυγχρονισμός δεν θα μας κυριεύσει. Οδηγηθήκαμε λοιπόν σε οικονομικά, και όχι μόνο, αδιέξοδα λόγω της ανάγκης ικανοποίησης ενός δημοκρατικά απαίδευτου εκλογικού σώματος που πέραν της ρουσφετολογίας και των παροχών δεν νοιώθει κοντά στους σύγχρονους πολιτικούς θεσμούς.
Γι αυτό και είναι καταστροφική κατά τη γνώμη μου σήμερα η επιστροφή στη δραχμή - ανεξάρτητα από το κοινωνικό και οικονομικό κόστος μιας τέτοιας μετάβασης. Θα μπορούσαμε με επιτυχία να χρησιμοποιήσουμε το επιχείρημα - απειλή πριν μπούμε στα μνημόνια. Όπως σωστά γράφει ο Γ. Βαρουφάκης στο βιβλίο του  'Adults in the Room', οι Γερμανο-Γάλλοι έτρεμαν τότε μια τέτοια προοπτική διότι θα έπρεπε να καλύψουν μεγάλα ποσά ανοιγμάτων των Τραπεζών τους. Το πολιτικό κυρίως γι αυτούς κόστος θα ήταν τεράστιο. Η ευκαιρία όμως χάθηκε όταν ο Γ. Παπανδρέου δεν θέλησε να χρησιμοποιήσει το χαρτί αυτό. Που όμως θα προϋπέθετε, για να είναι πειστικό, κάποιες γενναίες κινήσεις μείωσης ταυτόχρονα του δημοσίου τομέα από μέρους του. 
Τώρα πια με τόσες ανοιχτές υποχρεώσεις απειλή επιστροφής στη δραχμή δεν είναι παρά πράξη αυτοχειρίας. Γι αυτό και οι αρχικές κινήσεις ΣΥΡΙΖΑ δεν είχαν την παραμικρή προοπτική επιτυχίας. Ο δήθεν 'φιλελεύθερος' (κατά Μίχα) Βαρουφάκης ήταν εντελώς εκτός στόχου. Ομολογώ πως όταν έκανε τις αρχικές του προτάσεις σαν Υπουργός Οικονομικών προς τις Βρυξέλλες με έκανε να αναρωτηθώ αν είμαι εγώ σοσιαλιστής η αυτός φιλελεύθερος. Ήταν γεμάτες ιδέες αναδιάρθρωσης του δημοσίου τομέα, ιδιωτικοποιήσεις κι έλεγχου δημοσίων επιχειρήσεων, δαπανών και κοινωνικών δραστηριοτήτων. Αλλά στον κυκεώνα της 'δημιουργικής του ασάφειας'  - όπως φαίνεται και από το βιβλίο του - ούτε ο ίδιος δεν είναι σίγουρο τι πίστευε πως θα προωθήσει και τι όχι.
Οι ιδέες του όμως για διπλό νόμισμα, που παρόμοιες έχουν παραχθεί κι από το Institute of Economic Affairs του Λονδίνου, δεν τον κάνουν φιλελεύθερο - όπως αφήνει ο Τάκης Μίχας να υπονοηθεί. Διότι όπως και προηγουμένως σημείωσα, οι ιδέες των θεωρητικών της αγοράς επιχειρούν να συγκεράσουν τις ανάγκες μιας ανταγωνιστικής, και νομισματικά ανάπτυξης, με τις προοπτικές μιας Ευρώπης που τότε ακόμη την θεωρούσαν δεδομένη. 
Πολλά βέβαια από αυτά που γράφει με έχουν βάλει κι έμενα σε σκέψεις. Πως τον κρέμασαν οι 'σύντροφοι' του. Κάτι αναμενόμενο βέβαια αν λάβει κάνεις υπ όψιν ότι έπαιρναν στα σοβαρά το πρακτικά ανέφικτο κι επικίνδυνο των προτάσεων του. Η απαράδεκτη στάση του ΤΧΣ και του Τόμας Βίζερ για τις περικοπές στις αμοιβές των υπαλλήλων του - που περίπου τριπλασιάσθηκαν όταν όλοι οι άλλοι στην Ελλάδα υπέστησαν τις γνωστές δραματικές περικοπές. Όλα τα κόμματα όμως εδώ έδειξαν να μην ενοχλούνται, όταν ζήτησα με δημοσίευμα μου να αντιδράσουν.
Δεν ευθύνεται όμως το ευρώ για όλα αυτά. Ευθύνονται οι νοοτροπίες, η δουλικότητα κάποιων και οι σημερινές συνθήκες. Μια έξοδος από το ευρώ, ακόμη κι αν συνοδευθεί από μεγαλύτερη οικονομική ανεξαρτησία και πρόσβαση στις διεθνείς αγορές (μια ελάχιστη πιθανότητα σήμερα) δεν θα λύσει του τόπου τα προβλήματα. Διότι θα ωφεληθούν απλά οι ' κολπατζήδες' - όσοι δηλ έχουν βγάλει πολύ χρήμα στο εξωτερικό - και θα δώσει στους πολιτικούς το δικαίωμα να ξαναεπιδοθούν ανεξέλεγκτοι στις παροχές και την ρουσφετολογία. Στα παλιά χρέη θα προστεθούν καινούργια με τη χώρα να βουτάει στα ελλείμματα και να αγκαλιάζει νέες χρεοκοπίες.
Αυτό είναι το πεπρωμένο της Ελλάδας τελικά, ανεξάρτητα από νομίσματα κι από είδη δανειστών;  Πιθανότατα ναι. Αν δεν αρχίζουν να αλλάζουν πράγματα που μπορεί να οδηγήσουν σε άλλες νοοτροπίες. Ξεκινώντας με την κατάργηση του σταυρού προτίμησης στις εκλογές. Που ίσως να απεγκλωβίσει τους πολιτικούς από το ρουσφέτι και την διαφθορά. Μια αρχή δηλ. που δύσκολα την βλέπω να γίνεται...
Έχω μια σοβαρή ένσταση με την εμμονή του Μίχα, επηρεασμένος ίσως από την μακριά του παραμονή στη Λατινική Αμερική,  στη θεώρηση του χρέους ως παράνομη αν δεν έχει χρησιμοποιηθεί προς όφελος του λαού. Τι θα πει όμως "όφελος του λαού"; Ο Κορέα το πέτυχε δείχνοντας πως η προγενέστερη  στρατιωτική χούντα είχε ξοδέψει για μηχανισμούς λαϊκής καταπίεσης. Δύσκολα κάτι τέτοιο συμβαδίζει με το ελληνικό χρέος. Που τα χρήματα ξοδεύτηκαν κυρίως σε παροχές - διορισμούς, αυξήσεις μισθών και συντάξεων, πολλαπλασιασμό των κρατικών φορέων κι οργανισμών. Δεν καταπιέζεται ο λαός όταν τον φορτώνουν οι κυβερνήσεις με δανεικό χρήμα για να τον έχουν χαρούμενο και χορτάτο. Αυτή ακριβώς η νοοτροπία είναι που πρέπει να αλλάξει αν είναι να γυρίσουμε σελίδα και να μπούμε σε κάποιο αναπτυξιακό δρόμο. Και δεν μας φταίει το ευρώ για τα αδιέξοδα στα οποία οδηγηθήκαμε...
*Χρησιμοποιήθηκε σαν πρόλογος στο υπό έκδοση νέο βιβλίο του Τάκη Μίχα "Ελλάδα και Ευρώ: Η Φιλελεύθερη Άποψη" (Μεταμεσονύκτιες Εκδόσεις).

23 August 2017

Οι ακραίες ιδεολογίες ονειρεύονται μεγάλο, όχι ανεπτυγμένο κράτος

Εφημερίδα ΑΥΓΗ15 Ιουλίου 2017
Το μίσος που χωρίζει τις ιδεολογίες της Άκρας Δεξιάς και της Άκρας Αριστεράς δεν είναι μίσος πολιτικό, ούτε ταξικό. Είναι μίσος θρησκευτικό. Προκύπτει μάλιστα περισσότερο από τις ομοιότητες και λιγότερο από τις διαφορές τους. Οι ιδεολογίες τους στην πραγματικότητα είναι "κοσμικές" θρησκείες. Οι παλιές θρησκείες είχαν στο κέντρο τους τον Θεό, οι νέες θρησκείες του φασισμού και του σταλινικού κομμουνισμού είχαν στο κέντρο τους το κράτος. Πίστευαν φανατικά ότι τη δικαιοσύνη και την ευτυχία που δεν μπόρεσε να δώσει στους ανθρώπους ο... Θεός, μπορεί να τις χαρίσει απλόχερα το... κράτος!

Η άκρα δεξιά ιδεολογία πιστεύει ακράδαντα στο μεγάλο και δυνατό κράτος, και ιδιαίτερα στο εθνικό κράτος. Το εθνικό κράτος πάει αγκαζέ βέβαια με το εθνικό νόμισμα, την εθνική οικονομία και την... αυτάρκεια, τον εθνικό στρατό, τα εθνικά σύνορα και τον αμόλυντο εθνικό πολιτισμό. Αγνοεί βέβαια πως η έννοια του έθνους και τα εθνικά κράτη είναι έννοιες που διαμορφώθηκαν τους τελευταίους αιώνες. Τα γέννησαν ο Διαφωτισμός και η Γαλλική Επανάσταση. Παλαιότερα, η νομιμότητα πήγαζε από τους ηγεμόνες: δούκες, βασιλιάδες, αυτοκράτορες. Το έθνος ήρθε να αντικαταστήσει τις έννοιες: φυλή, πατριά (φατρία), γένος κ.λπ. Ο Χίτλερ και οι ναζιστές συχνά ανακατεύουν τη λέξη έθνος με τη λέξη φυλή. Ο Ι. Μεταξάς, η Ορθοδοξία και οι ακροδεξιοί συχνά ανακατεύουν τις έννοιες έθνος, γένος, φυλή. Έτσι διαμόρφωσαν και την έννοια του ελληνοχριστιανικού πολιτισμού: είδος μεικτόν και τέρας αποφώλιον.
Η Άκρα Αριστερά υποκαθιστά τον Θεό στην ιδεολογία της με το κράτος που θα εφαρμόσει την κοινωνική (ταξική) δικαιοσύνη. Το κράτος αυτό πρέπει να συγκεντρώνει όλους τους πόρους και τα αγαθά της κοινωνίας και μετά να τα κόβει σε ίσα μερίδια και να τα μοιράζει εξίσου σε όλους. Φυσικά αυτή την απλοϊκή δικαιοσύνη δεν κατόρθωσαν να την εφαρμόσουν ούτε στη σταλινική σοβιετική αυτοκρατορία. Αυτή η παιδαριώδης ταξική δικαιοσύνη ναυάγησε στα ρηχά και το μόνο που κατόρθωσε ήταν να δημιουργήσει νέες ανίκανες κυρίαρχες τάσεις, την κρατική και την κομματική νομενκλατούρα που λεηλατούσε τον πλούτο που παρήγαγε ο λαός και οι εργαζόμενες τάξεις. Έτσι οδήγησαν τη Σοβιετική Ένωση στη διάλυση, ενώ πρόσθεσαν στα εκατομμύρια θύματα του ναζισμού και του ιμπεριαλισμού και τα εκατομμύρια θύματα του σταλινισμού.
Το μεγάλο και δυνατό κράτος που ονειρεύτηκαν όλοι οι βασιλιάδες και οι αυτοκράτορες του κόσμου, όλοι οι δικτάτορες και οι τύραννοι, έγινε ιδανικό και μοντέλο των ιδεολογιών τόσο της Άκρας Δεξιάς όσο και της Άκρας Αριστεράς. Επειδή λίγο - πολύ είχαν και έχουν τους ίδιους σκοπούς και στόχους:
* Στο εσωτερικό της χώρας να ελέγχουν όχι μόνο τη δημόσια ζωή των ανθρώπων μαζί με την οικονομία (εμπόριο, βιομηχανία, συγκοινωνίες, επικοινωνίες), αλλά και την ιδιωτική τους ζωή: ερωτική, οικογενειακή, πνευματική, κοινωνική κ.λπ.
* Στον εξωτερικό τομέα να κατακτούν και να υποδουλώνουν άλλους λαούς και χώρες με πολέμους, επαναστάσεις και πραξικοπήματα, για να μεγαλώσουν την έκταση και τον πληθυσμό που ασκούν την απόλυτη και βάρβαρη εξουσία τους οι δικτάτορες και οι τύραννοι, όπως παλιά οι ελέω Θεού βασιλιάδες και αυτοκράτορες...
Ο στόχος για το μεγάλο και δυνατό κράτος στις ακραίες ιδεολογίες και στις σύγχρονες κοσμικές θρησκείες είχε και έχει ως αποτέλεσμα το κρυφό ή φανερό μίσος προς τη δημοκρατία. Η έχθρα για τη δημοκρατία μάλιστα μπολιάστηκε από τις θεωρίες (σχεδόν πανομοιότυπες) για τη νομιμότητα της βίας, όταν αυτή έχει... δίκαιο ή εθνικό σκοπό! Έτσι, οι δεξιοί και αριστεροί απολογητές των μεγάλων κρατών προσπάθησαν να νομιμοποιήσουν εισβολές και πολέμους από τη Λατινική Αμερική έως το Βιετνάμ και από την Τσεχοσλοβακία έως το Αφγανιστάν. Οι απολογητές αυτοί ήταν, εκτός από τους πολιτικούς που είχαν την ευθύνη, ιερείς, δημοσιογράφοι, καθηγητές πανεπιστημίων, συγγραφείς κ.λπ. Αυτοί βοήθησαν να γυρίσει η Ιστορία πίσω και οι παραδοσιακές μορφές εξουσίας, βάρβαρες και πρωτόγονες, να γνωρίζουν νέα ακμή στην εποχή μας...
Το μίσος για τη δημοκρατία, εξάλλου, είναι το πεδίο όπου συγκλίνουν πρακτικά και οι δύο ακραίες ιδεολογίες, αλλά και το σημείο που προκαλεί την αβυσσαλέα έχθρα μεταξύ τους. Η κάθε ακραία ιδεολογία επιδιώκει την καταστροφή της δημοκρατίας για λογαριασμό της, για να επιβάλει το δικό της καθεστώς: το φασιστικό ή σοβιετικό κράτος. Επειδή ήταν τόσο όμοια μεταξύ τους στη μεταχείριση των λαών, γι' αυτό είχαν τόσο αβυσσαλέο μίσος μεταξύ τους. Ήθελαν τις εργαζόμενες τάξεις να τις μετατρέψουν σε υπηκόους του δικού τους κράτους! Η κατάργηση της δημοκρατίας ήταν το μέσον για τη δημιουργία του σοβιετικού ή του φασιστικού κράτους...
Η συγκολλητική ουσία και στις δύο ακραίες ιδεολογίες είναι η πίστη. Η πίστη στο έθνος, στο κόμμα, στην τάξη, στον αρχηγό, στον εθνικό πολιτισμό. Η Άκρα Δεξιά στη Γερμανία πίστευε στο έθνος των Γερμανών, στο ναζιστικό κόμμα, στον Αδ. Χίτλερ, και στην Ελλάδα στον Ι. Μεταξά, στον βασιλιά και στον ελληνοχριστιανικό πολιτισμό! Η Άκρα Αριστερά στη Ρωσία πίστευε στην εργατική τάξη, στο κομμουνιστικό κόμμα, στον Στάλιν, και στην Ελλάδα στο ΚΚΕ και στον Ζαχαριάδη. Αυτή η τυφλή πίστη είναι κατάλοιπο της θρησκευτικής πίστης. Μια υποκατάσταση. Υπάρχει πέραν των γεγονότων, των στοιχείων, της Ιστορίας. Τα ιστορικά παραδείγματα χρησιμοποιούνται επιλεκτικά και έξω από το ιστορικό τους πλαίσιο. Μόνο και μόνο για τη δημιουργία λαϊκών μύθων και λαϊκής μυθολογίας, όπως ο εγχώριος μύθος ότι ο Μέγας Αλέξανδρος δεν ήταν κατακτητής, αλλά εκπολιτιστής! Τα εθνικά κράτη συχνά έχουν στην ιδιοκτησία τους και μια επίσημη θρησκεία...
Όμως, ενώ οι μυθολογίες των δύο ακραίων ιδεολογιών έχουν μεγάλη απήχηση στα λαϊκά στρώματα, δεν έχουν και την αντίστοιχη πολιτική επιρροή. Τα κόμματα της Άκρας Δεξιάς και της Άκρας Αριστεράς σπάνια αποκτούν μεγάλες δυνάμεις πια στα κοινοβούλια και στους άλλους θεσμούς (δήμους, συνδικάτα κ.λπ.). Ένα μεγάλο τμήμα των οπαδών τους κρύβεται, από φόβο και ντροπή, σε λιγότερο ακραία κόμματα της Δεξιάς και της Αριστεράς. Αποκαλύπτονται μόνο σε περιόδους εθνικής ή οικονομικής κρίσης και καταστροφής, φτάνοντας ώς τους φόνους και τους εμπρησμούς όταν δεν μπορούν να φτάσουν στα κοινοβούλια του... μίσους!
ΜΟΤΟ
Το μεγάλο και δυνατό κράτος που ονειρεύτηκαν όλοι οι βασιλιάδες και οι αυτοκράτορες του κόσμου, όλοι οι δικτάτορες και οι τύραννοι, έγινε ιδανικό και μοντέλο των ιδεολογιών τόσο της Άκρας Δεξιάς όσο και της Άκρας Αριστεράς
Ο στόχος για το μεγάλο και δυνατό κράτος στις ακραίες ιδεολογίες και στις σύγχρονες κοσμικές θρησκείες είχε και έχει ως αποτέλεσμα το κρυφό ή φανερό μίσος προς τη δημοκρατία
Το μίσος για τη δημοκρατία, εξάλλου, είναι το πεδίο όπου συγκλίνουν πρακτικά και οι δύο ακραίες ιδεολογίες, αλλά και το σημείο που προκαλεί την αβυσσαλέα έχθρα μεταξύ τους